Kontrakty Gafta: formularze 48, 49, 64, 78 i 78UA

Gafta (Grain and Feed Trade Association) to londyńska organizacja branżowa międzynarodowego handlu zbożem, paszami i roślinami strączkowymi. Jej historia sięga London Corn Trade Association z 1878 roku, a dziś zrzesza ponad 1900 członków z około 100 krajów. Jej standardowe formularze kontraktowe wyznaczają zasady, na których opiera się większość transgranicznych transakcji zbożowych: według szacunków Gafta 80% światowego handlu zbożem odbywa się na jej kontraktach.

Standardowy formularz zwalnia strony z negocjowania każdej klauzuli. Wpisują towar, ilość, cenę, termin i porty, a resztę reguluje formularz: sposób ustalania jakości i wagi, skutki uniemożliwienia wysyłki, wyliczenie odszkodowania w razie niewykonania kontraktu oraz właściwość sporów. Gafta regularnie aktualizuje formularze; ta strona opisuje wersje obowiązujące od 1 lipca 2026 r.

Formularze kontraktowe Gafta najczęściej stosowane w handlu zbożem w regionie Morza Czarnego i Europy Środkowej
FormularzTransportWarunki dostawyJakość ostatecznaWaga ostateczna
Gafta 48

Towary z Europy Środkowo-Wschodniej, luzem, tale quale

MorskiCIF, CIF free out, C&F, C&F free outPrzy załadunku (tale quale)Domyślnie przy wyładunku; przy załadunku, jeśli tak uzgodniono
Gafta 49

Towary z Europy Środkowo-Wschodniej, luzem lub w workach, FOB

MorskiFOBPrzy załadunku (świadectwo lub zaplombowana próbka)Przy załadunku
Gafta 64

Ogólny kontrakt na zboże luzem, FOB

MorskiFOBPrzy załadunku (świadectwo lub zaplombowana próbka)Przy załadunku
Gafta 78

Towary przewożone koleją

KolejowyFCA, CPT, DAF, DDU, DDPOkreślona specyfikacja lub zaplombowana próbka przy załadunkuPrzy załadunku dla DAF i CPT, przy wyładunku dla DDU i DDP
Gafta 78UA

Towary przewożone koleją i/lub drogą

Kolejowy i/lub drogowyFCA, CPT, DAP, DAT, DDPW miejscu nadania (FCA, CPT) lub przeznaczenia (DAP, DAT, DDP)W tym samym miejscu co jakość

Gafta 48 — Towary z Europy Środkowo-Wschodniej, luzem, tale quale

Kontrakt nr 48 obejmuje morskie wysyłki towarów z Europy Środkowo-Wschodniej luzem, partiami lub pełnymi ładunkami na warunkach koszt i fracht. Przy CIF sprzedający dodatkowo ubezpiecza ładunek na Warunkach Ubezpieczenia Gafta nr 72; przy C&F (w terminologii Incoterms CFR) ubezpiecza kupujący. W wariantach free out koszty wyładunku ponosi kupujący.

Formularz działa na zasadzie tale quale: świadectwo inspekcji wydane przy załadunku jest ostateczne co do jakości, więc kupujący przyjmuje towar w stanie, w jakim został wysłany. Waga ustalana jest przy wyładunku, chyba że strony uzgodnią, że ostateczne jest świadectwo wagi z załadunku. Formularz zawiera też klauzule o przedłużeniu terminu wysyłki, wskazaniu statku, płatności za dokumenty przewozowe, czasie postoju i przestoju (demurrage) w porcie wyładunku, uniemożliwieniu wysyłki, niewykonaniu kontraktu i niewypłacalności.

Wzór kontraktu CIF (Gafta 48)

Gafta 49 — Towary z Europy Środkowo-Wschodniej, luzem lub w workach, FOB

Kontrakt nr 49 to odpowiednik nr 48 na warunkach FOB dla tego samego regionu, dla towarów luzem lub w workach. Kupujący czarteruje statek, zgłasza go z wyprzedzeniem i ubezpiecza ładunek; sprzedający dostarcza towar na pokład w wymienionym porcie.

Jakość ustalana jest przy załadunku na podstawie urzędowych lub zwyczajowych świadectw inspekcji albo zaplombowanej próbki, a waga jest ostateczna przy załadunku na podstawie świadectwa superintendenta zatwierdzonego przez Gafta. Statek ładuje się zgodnie ze zwyczajem portu; formularz nie zawiera klauzuli o czasie postoju ani demurrage, więc strony, które jej potrzebują, dodają ją same.

Wzór kontraktu FOB (Gafta 49)

Gafta 64 — Ogólny kontrakt na zboże luzem, FOB

Kontrakt nr 64 to ogólny formularz FOB Gafta na zboże luzem, niezwiązany z konkretnym pochodzeniem. Jego mechanizm jest zbliżony do nr 49: kupujący zgłasza statek i ubezpiecza ładunek, jakość i waga są ostateczne przy załadunku, a załadunek odbywa się zgodnie ze zwyczajem portu.

Różnice mają znaczenie w praktyce. W kontrakcie nr 64 sprzedający dokonuje odprawy eksportowej i płaci cła wywozowe, statek musi spełniać określony standard klasyfikacyjny, a na klauzulę o uniemożliwieniu wysyłki, która wśród zdarzeń wymienia lód, może powołać się tylko sprzedający. W kontrakcie nr 49 może to zrobić każda ze stron.

Gafta 78 — Towary przewożone koleją

Kontrakt nr 78 dotyczy zboża luzem w wagonach kolejowych, wycenianego z odbiorem w wymienionym miejscu lub z dostawą do niego. Własne warunki dostawy definiuje w treści kontraktu, w tym DAF i DDU, których obecne Incoterms już nie stosują. Każdy ładunek wagonowy traktowany jest jako odrębny kontrakt.

Płatność następuje gotówką netto za fakturę i kolejowy list przewozowy. Różnica jakości nie uprawnia kupującego do odrzucenia towaru inaczej niż na podstawie orzeczenia arbitrażowego. Jeśli kupujący nie przekaże na czas instrukcji wysyłkowych, uważa się go za stronę niewykonującą kontraktu.

Gafta 78UA — Towary przewożone koleją i/lub drogą

Kontrakt nr 78UA obejmuje zboże luzem przewożone ciężarówkami, wagonami kolejowymi lub obydwoma środkami transportu. Na Ukrainie jest powszechnie stosowany przy dostawach z gospodarstw i elewatorów do portów i przejść granicznych. Ryzyko przechodzi w miejscu nadania przy FCA i CPT oraz w miejscu przeznaczenia przy DAP, DAT i DDP; według tego samego podziału ustala się jakość, wagę i pobór prób.

W porównaniu z nr 78 cena dotyczy tony wagi netto, a nie brutto, dostawy mają być rozłożone mniej więcej równomiernie w okresie dostaw, a kupujący, który przekroczy termin przekazania instrukcji wysyłkowych, nie staje się automatycznie stroną niewykonującą kontraktu: niewykonanie może ogłosić sprzedający.

Wzór kontraktu DAP (Gafta 78UA)

Co łączy wszystkie formularze Gafta

Prawem właściwym dla kontraktu jest prawo angielskie, a spory rozstrzyga arbitraż Gafta w Londynie. Orzeczenie arbitrażowe musi poprzedzać jakiekolwiek postępowanie sądowe co do istoty sprawy, choć strona może dochodzić zabezpieczenia roszczenia w dowolnym kraju.

Formularze włączają przez odesłanie regulaminy techniczne Gafta: Zasady Ważenia nr 123, Zasady Poboru Prób nr 124, rejestr Metod Analizy nr 130 oraz, jeśli uzgodniono fumigację, Zasady Fumigacji nr 132. Pobór prób i nadzór prowadzą superintendenci z rejestru zatwierdzonego przez Gafta, a analizy – zatwierdzeni analitycy.

Niewykonanie kontraktu rozlicza się testem rynkowym: strona niewinna może kupić lub sprzedać towar na rachunek strony niewykonującej, a odszkodowanie stanowi różnica między ceną kontraktową a tą ceną zastępczą lub wartością rynkową w dniu niewykonania, powiększona o udowodnione koszty bezpośrednie. Każdy formularz zawiera też klauzule o uniemożliwieniu wysyłki (siła wyższa), zawiadomieniach i niewypłacalności, a formularze morskie dodatkowo klauzulę okrężną (circle clause) dla łańcuchów odsprzedaży.

Konwencja Narodów Zjednoczonych o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów (CISG) i Incoterms nie mają zastosowania, chyba że strony wprowadzą je do kontraktu. Warunki dostawy, takie jak FOB czy CIF, mają znaczenie nadane im przez formularz Gafta.

Arbitraż Gafta: regulaminy 125 i 126

Regulamin Arbitrażowy nr 125 przewiduje dwie instancje. Spór rozstrzyga w pierwszej instancji trybunał złożony z trzech Kwalifikowanych Arbitrów Gafta lub, jeśli obie strony się zgodzą, arbiter jedyny. Każda ze stron może w ciągu 30 dni od orzeczenia wnieść odwołanie do Komisji Odwoławczej złożonej z trzech członków lub z pięciu, jeśli w pierwszej instancji orzekał trzyosobowy trybunał. Odwołanie oznacza ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym można uwzględnić nowe dowody.

Regulamin Przyspieszony nr 126 oferuje szybszą ścieżkę z arbitrem jedynym i krótką procedurą pisemną. Orzeczenie jest ostateczne: nie przysługuje odwołanie ani do Gafta, ani do sądów. Regulamin ma zastosowanie tylko wtedy, gdy kontrakt go wskazuje.

Według Gafta jej orzeczenia mogą być wykonywane w 156 krajach na podstawie Konwencji nowojorskiej.

Terminy wszczęcia arbitrażu

Zgodnie z Regulaminem nr 125 w wersji z lipca 2026 r. roszczenie należy zgłosić w ciągu jednego roku:

  • CIF, C&F i podobne warunki: od końca okresu wysyłki lub od zakończenia wyładunku w porcie przeznaczenia, w zależności od tego, co nastąpi później;
  • FOB: od daty ostatniego konosamentu lub od końca okresu podstawienia statku, w zależności od tego, co nastąpi wcześniej;
  • pozostałe warunki, w tym przewóz koleją i drogą: od ostatniego dnia okresu dostawy, odbioru lub przybycia.

Wcześniejsze wersje przewidywały znacznie krótsze terminy dla sporów jakościowych rozstrzyganych na podstawie prób: 21 dni od załadunku lub wyładunku. Do kontraktu stosuje się wersję obowiązującą w dniu jego zawarcia, dlatego sprawdź, którą wersję przewiduje Twój kontrakt.

Który formularz pasuje do Twojej transakcji

  • Sprzedajesz zboże na pokład statku, a fracht organizuje kupujący: nr 49 dla towarów z Europy Środkowo-Wschodniej lub nr 64 jako ogólny formularz FOB.
  • Sprzedajesz z frachtem do portu przeznaczenia wliczonym w cenę: nr 48, jako CIF, jeśli również ubezpieczasz ładunek, lub C&F, jeśli ubezpiecza kupujący.
  • Dostarczasz ciężarówkami lub koleją do portu, elewatora lub na granicę: nr 78UA albo nr 78 przy przewozie wyłącznie koleją.

Kontrakty Gafta na INBULK

INBULK jest członkiem Gafta w kategorii brokerów. Standardowe kontrakty platformy oparte są na formularzach Gafta: FOB na nr 49, CIF na nr 48, a DAP na nr 78UA. Po przyjęciu zlecenia platforma wypełnia kontrakt danymi ze zlecenia i profili firm, a strony podpisują go elektronicznie.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się Gafta 48 od Gafta 49?

Oba dotyczą towarów z Europy Środkowo-Wschodniej. Nr 48 to formularz CIF i C&F: sprzedający zamawia fracht do portu przeznaczenia, a przy CIF ubezpiecza ładunek. Nr 49 to formularz FOB: kupujący podstawia statek i ubezpiecza ładunek, a sprzedający ładuje towar na pokład.

Czym jest Gafta 78UA?

To kontrakt Gafta na zboże dostarczane koleją i/lub drogą, na warunkach FCA, CPT, DAP, DAT lub DDP. Na Ukrainie jest powszechnie stosowany przy dostawach z gospodarstw i elewatorów do portów i przejść granicznych. Jakość i waga są ostateczne w miejscu przejścia ryzyka: przy nadaniu dla FCA i CPT, w miejscu przeznaczenia dla pozostałych warunków.

Czy Incoterms mają zastosowanie do kontraktu Gafta?

Nie, chyba że strony uzgodnią inaczej. Formularze Gafta wyłączają Incoterms i same definiują FOB, CIF, FCA i pozostałe warunki. Nazwy pokrywają się z Incoterms, ale obowiązki stron wynikają z formularza Gafta.

Ile mam czasu na wszczęcie arbitrażu Gafta?

Zgodnie z Regulaminem nr 125 w wersji z lipca 2026 r. jeden rok, liczony od momentu zależnego od warunków dostawy, np. od końca okresu wysyłki lub od ostatniego konosamentu. Kontrakty zawarte według wcześniejszych wersji mogą przewidywać znacznie krótsze terminy dla roszczeń jakościowych.

Czy mogę odwołać się od orzeczenia arbitrażowego Gafta?

Zgodnie z Regulaminem nr 125 tak: w ciągu 30 dni do Komisji Odwoławczej Gafta, która ponownie rozpatruje sprawę. W trybie przyspieszonym według Regulaminu nr 126 odwołanie nie przysługuje.

Gdzie znajdę tekst kontraktu Gafta?

Gafta publikuje swoje kontrakty i regulaminy na gafta.com. Teksty są chronione prawem autorskim, dlatego ta strona jedynie je objaśnia. Wzory INBULK oparte na formularzach Gafta są publicznie dostępne na help.inbulk.com.

Źródła: kontrakty Gafta nr 48, 49, 64, 78 i 78UA oraz Regulaminy nr 125 i 126, wersje obowiązujące od 1 lipca 2026 r., opublikowane na gafta.com. Ta strona jest streszczeniem orientacyjnym, a nie poradą prawną ani tekstem kontraktu.